جمعه, 28 دی 1397
عنوان : دورنمای نظام آموزش عالی علمی کاربردی با توجه به تجربه جهاد کشاورزی
تاريخ شروع : 1388/08/06
مولف : مجتبی رجب بیگی و ماشااله خشنود

امتیاز :  ۰ |  مجموع :  ۰

توضيحات :             

«استفاده از مقاله با ذکر منبع بلامانع است»

دورنمای نظام آموزش عالی علمی کاربردی با توجه به تجربه جهاد کشاورزی

مجتبی رجب بیگی ،ماشااله خشنود*

مقدمه:                                                                                       

رشد جمعيت جوامع بشري از يك سو و محدوديت منابع طبيعي همچون آب، زمين از سوي ديگر توجه به بخش كشاورزي كه نقش حياتي در تامين غذاي مورد نياز مردم را دارد، در اولويت برنامه‌هاي هر كشور قرار مي‌دهد، در حقيقت غذا و تغذيه يكي از ابعاد اساسي زندگي، سلامت و همچنين رفاه جامعه است، از ديدگاه توسعه ملي، عدالت اجتماعي و رشد اقتصادي، تامين غذاي كافي، كميت و كيفيت الگوي غذاي مصرفي و سلامت تغذيه‌اي افراد جامعه، محور اصلي و تعيين‌كننده در بستر حركت انسان محوري است و سوء تغذيه نيروي بازدارنده موثر بر فرآيند توسعه ملي محسوب مي‌شود، به عبارت ديگر كمبود غذا و سوء تغذيه مي‌تواند:

انسان‌ها را در مقابل بيماري‌ها آسيب‌پذير كند.

سلامتي مادران و نوزادان آنها را به خطر اندازد.

كاهش ضريب هوشي و افت تحصيلي را به دنبال داشته باشد.

بهره‌برداري فعاليت‌ها و كاركرد اقتصادي جوامع بشري را كاهش دهد.

براساس آخرين آمار فائو سال 2007 جمعيت گرسنگان جهان از مرز 923 ميليون نفر گذشته است و افزايش قيمت مواد غذايي بين سال‌هاي 2008-2007 به بيش از 52 درصد رسيده. و در حدود 2 ميليارد نفر از سوء تغذيه آن رنج بردند. و در حال حاضر در منطقه جنوب آسيا از 5 نفر يك نفر دچار تغذيه مزمن هستند. پس فقر و گرسنگي يكي از مسايل بسيار مهم در جوامع بشري مي‌باشد كه كليد حل آن را در كشاورزي بايد جستجو كرد و رشد بخش كشاورزي مي‌تواند تاثير بسزايي در فقرزدايي داشته باشد. براساس برآورد صندوق بين‌المللي توسعه كشاورزي (IFAD)، از هر 10 فقر در جهان، 7 نفر آنها در روستاها زندگي مي‌كنند، در واقع در كشورهاي در حال توسعه، فقر عمدتاً يك پديده روستايي محسوب مي‌شود، و بدين جهت توصيه شده كه بخش كشاورزي بايد محور برنامه‌ريزي‌هاي توسعه قرار گيرد.

توليد محصولات متنوع كشاورزي  و امنيت غذايي زمان وجود دارد كه همه مردم، در تمام زمان‌ها، دسته فيزيكي، اجتماعي و اقتصادي به مواد غذايي كافي و سالم داشته باشند به طوريكه نيازهاي غذايي و ترجيهات غذايي آنها براي يك زندگي سالم و فعال برآورد گردد.

در اجلاس جهاني غذا در سال 1996 و اجلاس جهاني محيط زيست در سال 1992 همين مفهوم مدنظر بود و منظور اصلي امنيت غذايي، فراهم نمودن امكان افزايش قابل توجه توليد كشاورزي بصورت پايدار و پيشرفت اساسي در احقاق حق مردم براي دسترسي به غذاي كافي و مكمل‌هاي غذايي مناسب، ذكر گرديد.

بهبود امنيت غذايي در كشور نيازمند افزايش دسترسي به غذا از طريق توليد افزايش توليد داخلي است و ويژگي اين توليد بادوام بودن آن مي‌باشد، بدين جهت توليد نيازمند حمايت همه‌جانبه به ويژه در زيرساخت‌ها و ساختارها است به نحوي كه عوامل ناامني را هدف قرار دهد، در واقع عامل ناامني غذا، بيانگر كشش متقابل و پيچيده موضوعات اقتصادي، اجتماعي، سياسي وفنی است كه توجه به اين موضوعات حائز اهميت است.

 

جايگاه كشاورزي در ايران:

براساس مصوبه 31/2/1359 شوراي انقلاب، كشاورزي عبارت است از بهره‌برداري از آب و زمين به منظور توليد محصولات حيواني و گياهي (از قبيل؛ زراعت، باغداري، درخت‌كاري مثمر و غيرمثمر، جنگل‌داري، دامداري، پرورش طيور، زنبورعسل و آبزيان)، همچنين در بند نهم اصل چهل و سوم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران بر افزايش توليدات كشاورزي، دامي و صنعتي، تا تحقق خودكفايي كشور در تامين نيازهاي عمومي تاكيد گرديده و  در اصول 45 ، 48 و50 نيز بر حفاظت، نگهداري و بهره‌برداري بهينه از منابع طبيعي، جنگل‌ها و مراتع تاكيد شده است.

در حال حاضر بخش كشاورزي و منابع طبيعي به دليل داشتن نقش حياتي در تامين غذاي مورد نياز كشور و تحقق امنيت غذايي نيز از مهمترين بخش‌هاي اقتصادي كشور محسوب مي‌شود، اين بخش به لحاظ توانمندي‌هاي قابل توجه در منابع و عوامل توليد از جمله اراضي متعدد كشاورزي، اقليم‌هاي و متنوع آب و هوايي، منابع تجديدشونده شامل جنگل‌ها، مراتع و ذخاير ژنتيكي توانسته است جايگاه مناسبي در اقتصاد كشور كسب نموده و نقش اساسي در تشكيل توليد ناخالص داخلي، افزايش صادرات غير نفتي و اشتغال نيروي كار ايفا نمايد.

همچنين لازم به ذكر است كه سياست‌هاي كلي نظام در بخش كشاورزي براساس بند اول اصل يكصدودهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران در 9 ماده در تاريخ 11/4/1384 به تصويب مجمع تشخيص مصلحت نظام رسيد كه اهم آن عبارت از:

- توسعه پايدار كشاورزي با حفاظت از منابع طبيعي بايد توليد و صيانت و توانمندسازي منابع انساني

- تامين امنيت غذايي با تكيه بر توليد از منابع داخلي و نيل به خودكفايي در محصولات اساسي كشاورزي

- ساماندهي و اصلاح ساختار و نظام بهره‌برداري بخش كشاورزي

- نوين‌سازي نظام توليد كشاورزي از طريق؛ تقويت و توسعه تحقيق، آموزش و ترويج كشاورزي بر مبناي دانش نوين و بومي‌سازي فناوري‌هاي روز

- ارتقاء ضريب‌ بهره‌وري از آب در توليد محصولات كشاورزي و استفاده علمي و بهره‌برداري بهينه از ساير نهاده‌هاي توليد

- گسترش زيرساخت‌ها، ايجاد انگيزه براي جذب و توسعه سرمايه‌گذاري در بخش كشاورزي

- حمايت موثر از ساماندهي فرآيند توليد و اصلاح نظام بازار محصولات كشاورزي

- تخصيص يارانه هدفمند به بخش كشاورزي در جهت تحقق خودكفايي و...

- ارتقاءسطح درآمد و زندگي روستائيان، كشاورزان و عشاير و توسعه پايدار روستاها و مناطق كشاورزي

براساس مواد فوق، در حال حاضر كشور ايران با دارابودن 17 ميليون هكتار اراضي كشاورزي، 8 هزار گونه گياهي، 110 اكوتيپ دام و طيور با 40 نژاد محفوظ مانده، 14 ميليون هكتار سطح جنگل‌ها، 86 ميليون هكتار مراتع و بالغ بر يك ميليون دستگاه انواع ماشين‌آلات كشاورزي تامين‌كننده 7/13 درصد توليد ناخالص داخلي، 20 درصد اشتغال كشور، 23 درصد ارزش صادرات غيرنفتي  و تامين 82 درصد از غذاي مصرفي  و 90 درصد نياز مواد اوليه صنايع تبديلي كشور مي‌باشد. در برنامه چهارم توسعه و چشم‌انداز ايران 1404 مسئوليت دستيابي به موارد زير برعهده بخش كشاورزي قرار داده شده است:

الف- خودكفايي اساسي، براساس توليد داخلي

ب- ارتقاء بهره‌وري عوامل توليد (نيروي كار، آب و خاك)

ج- كاهش ضايعات محصولات در فرآيند توليد و توسعه صنايع پس از توليد

د- اصلاح نظام قيمت‌گذاري محصولات

هـ- تقويت زيرساخت توليد

و- دستيابي به رشد اقتصادي بخش كه متكي به منابع دانش، آگاهي، سرمايه‌هاي انساني، تحقيقات كاربردي و فناوري نوين است.

بنابر موارد فوق اهداف و انتظارات برنامه چهارم توسعه از بخش كشاورزي عبارتند از:

برنامه

اهداف كمي

درصد رشد

افزايش توليد محصولات زراعي

از 62506 هزار تن به 79305 هزار تن

27%

افزايش توليد محصولات باغي

از 14009 هزار تن به 19302 هزار تن

38%

افزايش توليدات دامي

از 8824/4 هزار تن به 12911 هزار تن

46%

كاهش ضايعات كشاورزي

به ميزان نصف وضع موجود

50%

افزايش محصولات كشاورزي فرآوري شده

به ميزان 2 برابر وضع موجود

200%

رشد اقتصادي بخش كشاورزي

5/6%

براساس آمارهاي موجود تعداد شاغلين بخش كشاورزي 4 ميليون و 300 هزار نفر مي‌باشد كه از این تعداد 97 درصد آنها تحصيلات پايين تر از ديپلم داشتند و تنها 3 درصد از آنها داراي تحصيلات دانشگاهي هستند كه از اين ميزان نيز كمتر از 1% تحصيلات مرتبط هستند. علاوه بر آن در مقايسه درصد شاغلين بالاي 40 سال در بخش‌هاي اقتصادي شامل: كشاورزي 72 درصد، خدمات 22 درصد، صنعت 20 درصد، بيانگر ميانگين سني بالا در بخش كشاورزي مي‌باشد.

 

وضعيت آموزش عالي علمي- كاربردي بخش كشاورزي:

همزمان با مصوبات شوراي عالي انقلاب فرهنگي در سال 1372 و تشكيل گروه هشتم (علمي كاربردي) شوراي عالي برنامه‌ريزي و در ادامه آن تاسيس دانشگاه جامع علمي- كاربردي در وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، جهاد كشاورزي نيز پا به عرصه آموزش‌هاي علمي- كاربردي گذاشت و از سال‌هاي 1372 و 1373 شروع به برنامه‌ريزي و طرح و تدوين دوره‌هاي علمي كاربردي مورد نياز بخش نمود و از سال 1375 اولين پذيرش دانشجو را در 6 رشته علمي كاربردي كشاورزي آغاز نمود، و متعاقب آن با توجه به ديدگاه‌ها، ضرورت‌هاي بخش كشاورزي و برنامه‌ريزي‌هاي بعمل آمده در زمينه تهيه، تدوين برنامه‌هاي آموزش دوره‌هاي عالي علمي كاربردي و امكانات و پتانسيل‌هاي موجود، جهت اجراي بهينه و سازماندهي شده اين دوره‌ها با تكيه بر قانون‌هاي مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي و شوراي گسترش آموزش عالي كشور در 27/10/1377 موسسه آموزش عالي علمي كاربردي جهاد كشاورزي بعنوان اولين موسسه آموزش عالي علمي كاربردي كشور مجوز لازم را اخذ نمود و با هدف:

- ارتقاء و انتقال دانش كار

- ايجاد مهارت‌هاي شغلي به منظور افزايش بهره‌وري

- شناسايي و ارتقاي معلومات و تجارب شاغلان حرف و مشاغل گوناگون

- ايجاد هماهنگي بين مهارت و دانش كار

تشكيل و پس از تصويب آن رسماً از سال 1379 فعاليت خود را آغاز نمود و هم اکنون با توجه به شرح وظایف تفصیلی مصوب هیات محترم وزیران و مواد قانونی 49، 50، 55 و قانون و اختیازات هیات امناء ادامه فعالیت می دهد.

براساس آمار موجود از بدو شروع پذيرش دانشجو علمي كاربردي (سال 1375) و با توجه به نيازسنجی‌هاي صورت گرفته حدود 50 هزار از نفر دانشجو در رشته‌هاي مختلف كشاورزي در بيش از 55 مركز مجري دوره‌هاي علمي كاربردي پذیرش نموده  كه بخش قابل توجه‌اي از آنها فارغ‌التحصيل و به بخش كشاورزي وارد شده‌اند.

لازم به ذكر است كه در حال حاضر بيش از 125 رشته علمي كاربردي كشاورزي در مقاطع كارداني، کارشناسی و کارشناسی ارشد طراحی و تدوین و به تصویب مراجع ذی ربط رسیده که اکثر نیز در حال اجراء می باشند.

 

تجزیه و تحلیل و پیشنهادات:

سیستم و فرآیند کشاورزی برای افزایش کمی و کیفی محصولات کشاورزی متکی به عواملی می باشد که مهمترین آنها منابع انسانی، فناوری، نهاده ها، زمین و آب است، و هرکدام در جای خود می تواند تاثیر بسزایی در ارتقای محصولات کشاورزی داشته باشد.

بنابر موارد فوق و براساس بررسی ها و مطالعات صورت پذیرفته مهمترین چالش های فرآوری بخش کشاورزی جوان‌سازی، مهارت آموزی و کارآفرینی است. که بصورت کاملاً مشخص هرکدام از آنها با منابع انسانی کارآمد  می تواند مرتفع گردد، یعنی در صورتی که در منابع انسانی بخش کشاورزی جوان سازی و مهارت آموزی و افزایش دانش فنی صورت گیرد و کارآفرین باشد می تواند و آب را بصورت بهینه مصرف کند، از فناوری های جدید و مناسب بهره گیرد، نهاده های مناسب را انتخاب نماید و از زمین مناسب بهره گیرد و منجر به افزایش عملکرد محصولات کشاورزی گردد و بنحوی نیز افزایش عملکرد باعث افزایش درآمد کشاورزان و تولیدکنندگان خواهد شد و این فرآیند می توان استقرار و تداوم تولید و بهره گیری مناسبتر کشاورزان را سبب شود اما با توجه به آمار بهره برداران کشاورزی و مشکلات موجود در آن به ویژه کم سوادی، بدون توجه به ارتقاء شاغلین تصور حل چالش ها و معضلات موجود میسر نخواهد بود. اما با توجه به تجربه بخش کشاورزی آینده نظام آموزش عالی علمی کاربردی چه خواهد شد:

آیا داشتن هویت مستقل نظام آموزش عالی علمی کاربردی ضروری است؟

یا ادغام سیستم آموزش عالی و حذف نظام آموزش عالی علمی کاربردی ملاک خواهد بود؟

به نظر می رسد برای بقاء و ارتقاء نظام آموزش عالی علمی کاربردی و تامین نیاز بازار کار باید نظام علمی کاربردی هویت مستقل داشته باشد. در این نظام مستقل زیرنظام های باید وجود داشته باشد که سبب استحکام پایه های آموزش عالی علمی کاربردی می شود که مهمترین آنها موارد ذیل پیشنهاد می شود:

زیر نظام نیازسنجی،

زیرنظام نظریه پردازی

زیرنظام جذب دانشجو

زیرنظام تدوین برنامه درسی

زیرنظام جذب مدرس

زیرنظام تربیت مدرس

زیرنظام ارتقای مدرس

زیرنظام تشکل های دانش آموختگان

زیرنظام نظارت و ارزشیابی

 

و در حال حاضر از زیرنظام های فوق الذکر تعداد کمی بصورت مستقل هویت یافته اند و باید به نحوه ممکن نسبت به ایجاد هویت مستقل برای هر یک از زیرنظام ها اقدام نمود تا شاهد رشد و شکوفایی پیش از پیش نظام آموزش عالی علمی کاربردی باشیم.


منابع:

-ابراهیمی بویه، عادل 1378، نیروی انسانی و سواد، پنج مقاله در باب نیروی انسانی در بخش کشاورزی، تهران، موسسه پژوهش و برنامه زیر اقتصاد  کشاورزی

-آدلمن، سی، 1992، اعتباردهی آموزش عالی، ترجمه نادرقلی قورچیان 1374، فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، سال سوم شماره 9 ص 175-159

-اساسنامه موسسه آموزش عالی علمی کاربردی جهاد کشاورزی مصوب 26/9/1380 شورای گسترش آموزش عالی

-شرح وظایف تفصیلی وزارت جهاد کشاورزی مصوب 25/4/1381 هیات وزیران

سیاست های کلی نظام در بخش کشاورزی مصوب مورخ 11/4/1384 مجمع تشخیص مصلحت نظام

سازمان خوار و بار جهانی (FAO) 2007- 1995

-جامعه شناسی کار و شغل؛ تهران- سازمان سمت 1375

-قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1388-1384( مصوب 11/6/1383 مجلس شورای اسلامی

-قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی مصوب 6/10/1379 مجلس شورای اسلامی

-مرکز آمار ایران- سرشماری کشاورزی سال 1382

-نفیسی، عبدالحسن، 1378، بررسی نارسایی های ارتباط نظام های آموزش و اشتغال و راهکارهای اصلاح آن، تهران وزارت آموزش و پرورش

- نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی 1382. ساماندهی اشتغال دانش آموختگان رشته های کشاورزی و منابع طبیعی، فصلنامه نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی سال اول شماره 1


* اعضای هیات علمی موسسه آموزش عالی علمی کاربردی جهاد کشاورزی


بازگشت               چاپ چاپ

DOURAN Portal V4.0.4.0

V4.0.4.0